พอเพียง เพียงพอ?

ช่วงนี้มีข่าวถกเถียงกันระหว่างแนวคิดเศรษฐกิจแบบตะวันตกกับแนวคิดเศรษฐกิจพอเพียงกันเยอะ สาเหตุมาจากความแตกต่างเชิงประวัติศาสตร์การพัฒนาและแนวคิดพื้นฐานของคนสองกลุ่ม โดยเฉพาะแนวคิดเกี่ยวกับปรัชญาการดำเนินชีวิตและศาสนา แนวคิดแบบตะวันตกนั้นเน้นการตลาดแบบเสรีให้กลไกราคาเป็นตัวจัดสรรทรัพยากรในระบบเศรษฐกิจ ในระบบนี้การบริโภคของภาคครัวเรือน การลงทุนของภาคเอกชน การใช้จ่ายของภาครัฐ และ ภาคการส่งออก จะเป็นแรงขับเคลื่อนสำคัญในการทำให้เศรษฐกิจเติบโต (เช่น GDP เติบโต) ระบบนี้จะเน้นให้คนบริโภคและภาครัฐใช้จ่ายเพื่อกระตุ้นให้ภาคเศรษฐกิจขยายตัว แต่อาจจะไม่ได้ฉุกคิดกันว่าการบริโภคนั้นเป็นไปเพื่อความต้องการที่แท้จริงหรือความต้องการเพื่อตอบสนองกิเลส ซึ่งเรื่องในเรื่องความต้องการนี้เองที่เป็นจุดต่างระหว่างแนวคิดของเศรษฐศาสตร์กระแสหลักกับ "เศรษฐกิจพอเพียง" 

แนวคิดเศรษฐกิจพอเพียง (Sufficiency Economy) เป็น"ปรัชญาที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงมีพระราชดำรัสชี้แนะแนวทางการดำเนินชีวิตแก่พสกนิกรชาวไทยมาโดยตลอดรวมถึงการพัฒนาและบริหารประเทศ ที่ตั้งอยู่บนพื้นฐานของ ทางสายกลาง คำนึงถึง ความพอประมาณ ความมีเหตุผล การสร้างภูมิคุ้มกันที่ดีในตัว ตลอดจนใช้ความรู้ ความรอบคอบ และคุณธรรม ประกอบการวางแผน การตัดสินใจ และการกระทำ" (จาก  HYPERLINK "http://www.sufficiencyeconomy.org/show.php?Id=134" http://www.sufficiencyeconomy.org/show.php?Id=134) ซึ่งพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวพระราชทานให้แก่ปวงชนชาวไทยในช่วงที่เกิดภาวะวิกฤตเศรษฐกิจ (ช่วงพ.ศ. ๒๕๔๑ หรือ ๒๕๔๒) ที่ประชาชนเดือดร้อนเพราะใช้จ่ายเกินตัว ลงทุนเกินตัวเพื่อมุ่งหวังความสุขแบบฉาบฉวย เป็นทางออกจากวังวนการบริโภคหรือการผลิตตามระบบตลาดที่คนไทยจำนวนมากกำลังเดือดร้อนเพราะ "รู้ไม่เท่าทัน"

อันที่จริงแล้ว แนวคิดเศรษฐกิจพอเพียงนี้ก็เป็นวิถีหนึ่งที่มีชาวตะวันตกเสนอขึ้นเพราะเห็นว่าการพัฒนาเศรษฐกิจแบบที่ทำกันมาคือบริโภคนิยมนั้นอาจไม่ใช่หนทางที่ยั่งยืนก็ได้ นักคิดท่านนี้คือ Prof. E.F. Schumacher ในหนังสือเรื่อง "Small is Beautiful" (ผู้สนใจสามารถค้นคว้าเพิ่มเติมจากลิงค์ต่อไปนี้ http://en.wikipedia.org/wiki/Small_Is_Beautiful)  หรือ ในฉบับแปลเป็นภาษาไทยคือ "จิ๋วแต่แจ๋ว" หรือ "เล็กนั้นงาม" ผมเคยอ่านฉบับแปลเล่มแรก คือ "จิ๋วแต่แจ๋ว" เมื่ออ่านและก็พบว่าแนวคิดของผู้เขียน (Schumacher) จะเป็นแนวคิดตะวันออกและใกล้เคียงกับแนวคิดของศาสนาพุทธมากทีเดียว ซึ่งในประเด็นเดียวกันนี้ได้มีการขยายความให้เข้าใจได้ง่ายและมีอรรถรสแห่งธรรมโดยท่านประยุทธ์ ปยุตโต ท่านได้แสดงปาฐกถาธรรมเรื่อง เศรษฐศาสตร์แนวพุทธ ในวันครบรอบ ๗๒ ปีของอ.ป๋วย ในวันที่ ๙ มีนาคม ๒๕๓๑ ที่จัดขึ้นที่มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ซึ่งได้ตีพิมพ์เป็นหนังสือ ในปาฐกถาธรรมครั้งนี้ ท่านได้กล่าวถึงแนวคิดของ Schumacher เช่นกัน ในหนังสือเล่มนี้เมื่ออ่านแล้วก็จะเห็นได้ว่าถ้าคนเรามีความพอเพียงในจิตใจก็จะมีความสุขได้ และ ถ้าผู้นำประเทศและข้าราชการทุกหมู่เหล่าปฏิบัติตามแนวเศรษฐศาสตร์เชิงพุทธหรือเศรษฐกิจพอเพียงก็จะสามารถทำให้การพัฒนาประเทศเป็นไปได้อย่างยั่งยืน (หากท่านใดสนใจก็อ่านหนังสือของ อาจารย์อภิชัย พันธเสน ได้ครับ เรื่องเศรษฐศาสตร์แนวพุทธ ก็จะได้รสชาติของธรรมะและเศรษฐศาสตร์ไปพร้อมๆ กัน)

ปัจจุบันคนพูดแต่คำว่า "พอเพียง หรือ พอประมาณ" แต่อาจจะให้ความสำคัญกับหลักสำคัญอื่นๆ เช่น "มีเหตุมีผล" และ "มีภูมิคุ้มกัน" ไม่มากนัก ซึ่งโดยส่วนตัวแล้วผมก็ยังคิดว่าเรื่องนี้เป็นเรื่องยาก เพราะเป็นปรัชญา คนที่จะปฏิบัติได้จำเป็นต้องมี "ความรู้" เท่าทันกับ "ความต้องการ" ของตัวเองและแนวการพัฒนาที่เหมาะสมของประเทศ คนที่สนใจพุทธศาสนาจะเข้าใจได้ เพราะในหลักศาสนามีการพูดถึงความแตกต่างระหว่าง "ความต้องการเสพสิ่งปรนเปรอตนที่ไม่มีขีดจำกัด" หรือ กิเลส กับ "ความต้องการคุณภาพชีวิตที่มีขอบเขตจำกัด" ซึ่งก็คือวิถีชีวิตแบบพอเพียง แนวคิดเศรษฐกิจพอเพียงนี้จะให้ความสำคัญกับความต้องการอันหลังเป็นสำคัญ แต่ก็น่าสนใจว่าในบางเรื่องไม่จำเป็นต้องพอเพียง ผมจำได้ว่าท่านสุเมธ ตันติเวชกุล ได้บรรยายไว้ที่คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์เมื่อปลายปี ๒๕๔๙ ว่าบางอย่างยิ่งมากยิ่งดี สิ่งนั้นก็คือ "ความดี" ทำดีไปเถิดครับ ไม่ต้องพอเพียง ยิ่งทำตัวเราและประเทศชาติก็จะแข็งแรงขึ้นเท่านั้น

ผมเชื่อว่าแนวคิดเศรษฐกิจพอเพียงเป็นแนวทางที่เหมาะสมกับประเทศไทย และ ประเทศในแถบเอเชียที่ให้ความสำคัญกับคนและจิตใจคน แต่การปฏิบัติให้ได้ตามแนวทางนี้ขึ้นอยู่กับจิตใจของแต่ละคน โดยเฉพาะผู้นำ หากอำนาจในการบริหารจัดการตกอยู่ในมือคนที่ไม่มีคุณธรรมก็จะแย่กันไปทั้งบ้านทั้งเมือง ดังนั้น หลักเศรษฐกิจพอเพียงนี้จึงจำเป็นต้องมีคำว่า "คุณธรรม" อยู่เบื้องหลัง และ ถือเป็นรากฐานสำคัญของแนวคิดเลยทีเดียว (ผู้สนใจสามารถอ่านเพิ่มเติมได้ที่ http://www.sufficiencyeconomy.org/

จริงๆ แล้ว สำหรับผู้ที่เคยศึกษาเศรษฐศาสตร์ย่อมจะทราบว่าระบบเศรษฐกิจไม่ใช่มีเพียงระบบตลาดเสรีเท่านั้น แต่ยังมีระบบอื่นด้วย เช่น ระบบเศรษฐกิจแบบดั้งเดิม (ที่ลูกหลานสืบทอดอาชีพของบิดามารดา เช่น เป็นชาวไร่ชาวนา เป็นช่างปั้น เป็นช่างทำดาบ เป็นหมอ ฯลฯ ก็จะมีการถ่ายทอดวิชาความรู้ตกทอดรุ่นต่อรุ่น แต่เมื่อเศรษฐกิจพัฒนาไป ระบบนี้ก็ค่อยๆ ลดความสำคัญลง) และอีกระบบคือ ระบบวางแผนจากส่วนกลางหรือสังคมนิยม กาลเวลาได้พิสูจน์มาแล้วระดับหนึ่งว่าระบบตลาดเสรีจะมีการจัดสรรทรัพยากรและทำให้เกิดการเจริญเติบโตทางเศรษฐกิจได้ดีกว่าระบบสังคมนิยมหรือการวางแผนจากส่วนกลาง มีการ์ตูนเกี่ยวกับระบบเศรษฐกิจแบบวางแผนจากส่วนกลาง ของ Friedrich A. Hayek นักเศรษฐศาสตร์ที่มีชื่อเสียงคนหนึ่ง เป็นเวอร์ชั่นการ์ตูน   "http://www.mises.org/TRTS.htm" The Road to Serfdom in Cartoons อ่านเล่นสนุกๆ ได้ที่ link ต่อไปนี้ครับ  http://www.mises.org/TRTS.htm

ขณะนี้เป็นเวลาหนึ่งที่เราอาจจะต้องมาทบทวนว่า ระบบตลาดที่เน้นส่งเสริมการบริโภคอย่างไม่ลืมหูลืมตานั้นเหมาะสมกับประเทศไทย และ ประเทศกำลังพัฒนาอื่นๆ หรือไม่ ในขณะเดียวกันก็อาจจะเป็นช่วงที่ต้องพิสูจน์กันว่าระบอบประชาธิปไตยที่มีผู้นำเข้มแข็ง (จนคล้ายกับระบบเผด็จการ) ที่รวมอำนาจการวางแผนการตัดสินใจไว้ที่คนคนเดียว มีอำนาจเบ็ดเสร็จในการบริหารจัดการ (เช่น ควบคุมการออกเสียงของสมาชิกสภา ควบคุมมวลชน และ ที่สำคัญคืออำนาจควบคุมกองทัพ) ก็อาจนำมาซึ่งความวุ่นวายและความไร้ประสิทธิภาพในการจัดสรรทรัพยากร เพราะจะมีการจัดสรรงบประมาณไปในทางที่ตนต้องการ ทำให้เกิดการถลุงใช้ทรัพยากรของรัฐที่อยู่อย่างจำกัด เพื่อพวกพ้อง เพื่อผลประโยชน์เฉพาะตนและครอบครัว หรือ เพื่ออนาคตทางการเมืองของตนและกลุ่มเท่านั้น  (ผมหมายถึงในการ์ตูนข้างต้นนะครับ อย่าคิดเป็นอื่นเพราะ ฮิตเลอร์ก็มาจากการเลือกตั้งเช่นกัน) ภายใต้ระบบเช่นนี้การพัฒนาประเทศก็ไม่ยั่งยืนเช่นกัน เราก็คงต้องช่วยกันคิดว่าเราจะเอาอย่างไร จะไปทางไหน 

เรามาเริ่มโดยสนใจและศึกษา จากนั้นก็ลองนำแนวคิดแบบพอเพียงมาใช้โดยเริ่มต้นกับตัวเราก่อนก็น่าจะดีนะครับ  :-)