หัวข้อวิจัยทางเวชสารสนเทศ

เวชสารสนเทศ (biomedical and health informatics) เป็นสาขาวิชาที่ว่าด้วยการบริหารจัดการข้อมูลทางการแพทย์และสาธารณสุข โดยใช้เทคโนโลยีสารสนเทศ เพื่อสนับสนุนการให้บริการทางการแพทย์และสาธารณสุข การบริหารจัดการระบบบริการสุขภาพ และการศึกษาวิจัยทางชีวการแพทย์และสาธารณสุข

สาขาเวชสารสนเทศ เป็น intersection ระหว่างหลายสาขาวิชา ทั้งวิชาทางด้านสุขภาพ (health science) เช่น แพทยศาสตร์ (medicine), พยาบาลศาสตร์ (nursing), เภสัชศาสตร์ (pharmacy), เทคนิคการแพทย์ (medical technology), ทันตแพทยศาสตร์ (dentistry) และสาธารณสุขศาสตร์ (public health) เป็นต้น และวิชาทางด้านเทคโนโลยีสารสนเทศ เช่น วิทยาการคอมพิวเตอร์ (computer science), สารสนเทศศาสตร์ (information science) รวมไปถึงการบริหารจัดการ (management/business administration) และวิชาทางวิทยาศาสตร์การแพทย์ (basic sciences) เช่น พันธุศาสตร์ (genetics) เภสัชวิทยา (pharmacology) เป็นต้น

ด้วยเหตุที่เวชสารสนเทศ เป็นเหมือนสะพานเชื่อมระหว่างสาขาวิชาทางสุขภาพ สาขาวิชาทางเทคนิค (เทคโนโลยีสารสนเทศ) และสาขาวิชาอื่นๆ โอกาสทางการวิจัยในสาขานี้จึงมีมากมาย ทั้งที่เน้นทางด้านการแพทย์ (ทั้งระดับสถานพยาบาล หรือระดับมหภาค คือดูที่ตัวระบบสาธารณสุข) หรือที่เน้นทางเทคนิค เช่น การพัฒนาซอฟต์แวร์ทางการแพทย์

สำหรับเวชสารสนเทศคลินิก (clinical informatics) ซึ่งเกี่ยวข้องกับการนำเทคโนโลยีสารสนเทศมาสนับสนุนการให้บริการทางการแพทย์ (health care delivery) หัวข้องานวิจัยทางเวชสารสนเทศ มีตั้งแต่

• Health IT outcome research หรือ Health IT impact research คือ การวิจัยเพื่อประเมินประโยชน์ (impact) ของเทคโนโลยีสารสนเทศทางการแพทย์ (health IT) ต่อคุณภาพ (quality) ประสิทธิภาพ (efficiency) การเข้าถึง (accessibility) และความเท่าเทียม (equity) ของการให้บริการ หรือต่อผู้รับบริการ หรือผู้ให้บริการ
• Health IT adoption research คือการวิจัยเพื่อพิจารณาว่าสถานพยาบาลและหน่วยบริการต่างๆ ใช้ health IT มากน้อยเพียงใด และแตกต่างกันอย่างไรในแต่ละ setting หรือแต่ละบริบท
• Clinical application-oriented research การวิจัยเพื่อพิจารณาว่าจะสามารถนำ health IT ทั้งหลาย เช่น ระบบสั่งการรักษาทางการแพทย์ (computerized physician order entry: CPOE) หรือระบบเวชระเบียนอิเล็กทรอนิกส์ (electronic health/medical records: EHRs/EMRs) มาใช้งานเพื่อสนับสนุนการให้บริการได้อย่างไรบ้าง
• Systems implementation/development research ซึ่งเป็นการวิจัยเพื่อพัฒนาระบบสารสนเทศและกระบวนการในการติดตั้งและใช้งานระบบสารสนเทศทางการแพทย์
• Clinical data-oriented research คือ การวิจัยเพื่อสนับสนุนการนำข้อมูลทางการแพทย์ของผู้ป่วยมาใช้ให้เกิดประโยชน์สูงสุด ซึ่งรวมถึง area ที่เรียกว่า knowledge representation ซึ่งเป็นการวิจัยเกี่ยวกับวิธีการเก็บและจัดระเบียบข้อมูลสารสนเทศในรูปแบบที่เหมาะจะนำมาใช้งานหรือวิเคราะห์วิจัยต่อไป
• การนำเทคโนโลยีสารสนเทศมาสนับสนุนการให้บริการเฉพาะวิชาชีพ เช่น สารสนเทศทางการพยาบาล (nursing informatics), ทันตสารสนเทศ (dental informatics), เภสัชสารสนเทศ (pharmacoinformatics), สารสนเทศรังสีวิทยาและภาพทางการแพทย์ (imaging/radiology informatics) ก็มีหัวข้อวิจัยเฉพาะทางที่น่าสนใจมากมายครับ

นอกจากนี้ การนำเทคโนโลยีสารสนเทศมาใช้ในการบริหารจัดการระบบสาธารณสุข ที่เรียกว่าสารสนเทศทางสาธารณสุข (public health informatics) ก็มีหัวข้อวิจัยที่น่าสนใจหลายอย่าง เช่น

• การวิจัยเกี่ยวกับระบบทะเบียนผู้ป่วยเฉพาะโรค (disease registry), ระบบที่ติดตามแบบแผนทางชีวภาพและระบาดวิทยา (biosurveillance), การรายงานทางสาธารณสุข (public health reporting), หรือการแลกเปลี่ยนข้อมูลระหว่างสถานพยาบาล (health information exchange)
• การวิจัยเกี่ยวกับการนำเทคโนโลยีมาใช้สนับสนุนการให้บริการการแพทย์ฉุกเฉิน
• การวิจัยทางระบาดวิทยา หรือการวิจัยอื่นๆ ทางสาธารณสุข ที่นำข้อมูลและเทคโนโลยีสารสนเทศมาช่วย

ในมุมมองของผู้รับบริการ ก็มีความสนใจเกี่ยวกับสารสนเทศผู้รับบริการสุขภาพ (consumer health informatics) เช่น

• การวิจัยเกี่ยวกับพฤติกรรมการเข้าถึงข้อมูลสุขภาพของผู้รับบริการ
• การวิจัยเกี่ยวกับทัศนคติของผู้รับบริการต่อเทคโนโลยีสารสนเทศทางการแพทย์
• การวิจัยเกี่ยวกับการนำเทคโนโลยีสารสนเทศมาใช้สร้างความเข้มแข็ง (empower), ปรับเปลี่ยนพฤติกรรม (modify behaviors), สนับสนุนการดูแลตนเองที่บ้าน (home care), หรือเพื่อการติดต่อกับผู้ให้บริการ (patient-clinician communication) เช่น การให้บริการทางการแพทย์และสาธารณสุขทางไกล (telemedicine and telehealth), ระบบ personal health records (PHRs) ที่ผู้ป่วยสามารถเข้าถึงและแก้ไขเปลี่ยนแปลงประวัติการรักษาพยาบาลของตนได้ หรือการใช้ web sites หรือ social networking tools ต่างๆ มาช่วยผู้ป่วยในการดูแลตนเองหรือการรับการรักษาพยาบาล

สำหรับผู้ที่สนใจทางวิทยาศาสตร์การแพทย์ (basic sciences) ก็มีการนำเทคโนโลยีสารสนเทศมาใช้เพื่อการวัดหรือประมวลผลข้อมูลทางชีวการแพทย์ เช่น การวัดและประมวลผลสัญญาณชีพหรือข้อมูลอื่นๆ ทางสรีรวิทยาหรือชีวการแพทย์ (signal processing) ซึ่ง overlap กับสาขาวิศวกรรมชีวการแพทย์ (biomedical engineering) ซึ่งโตมาจากสาขาชีวมาตร (biometry) ในอดีต อีกหัวข้อหนึ่งทางวิทยาศาสตร์การแพทย์ที่เป็นที่สนใจในช่วงทศวรรษที่ผ่านมา คือ การวิจัยทางชีวสารสนเทศ (bioinformatics) ซึ่งเป็นการนำคอมพิวเตอร์และเทคโนโลยีสารสนเทศมาสนับสนุนการวิจัยทางชีววิทยา เช่น การใช้คอมพิวเตอร์เพื่อการวิเคราะห์และวิจัยเกี่ยวกับยีน (genetics/genomics) โปรตีน (proteomics) เป็นต้น ซึ่งผู้วิจัยจำเป็นจะต้องมีความรู้พื้นฐานทั้งทางชีววิทยาและสาขาย่อยที่เกี่ยวข้อง (เช่น พันธุศาสตร์, ชีววิทยาโมเลกุล หรือ molecular biology) และความรู้พื้นฐานทางเทคนิค (เช่น ระบบฐานข้อมูล, programming algorithms และชีววิทยาทางคอมพิวเตอร์ หรือ computational biology)

นอกจากนี้ยังการนำเทคโนโลยีสารสนเทศ และข้อมูลสารสนเทศทางการแพทย์ มาใช้เพื่องานวิจัยโดยเฉพาะ (research informatics) ซึ่งก็มีหัวข้อวิจัยเกี่ยวกับการพัฒนาระบบสารสนเทศที่สนับสนุนงานวิจัย การพัฒนาเทคนิคการจัดเก็บข้อมูล การวิเคราะห์ข้อมูล และการนำเสนอข้อมูล เพื่อการวิจัย และแนวคิดใหม่ๆ ในการนำข้อมูลทางการแพทย์ที่มีอยู่มาทำวิจัยให้เกิดเป็นองค์ความรู้ เป็นต้น ถ้าเป็นการนำเทคโนโลยีสารสนเทศมาใช้เพื่อสนับสนุนงานวิจัยทางคลินิก (เช่นการทำ clinical trials) ก็จะเรียกว่า clinical research informatics ในขณะที่สาขาย่อยอีกสาขาหนึ่งของเวชสารสนเทศที่เป็นที่สนใจมากในปัจจุบัน คือ translational research informatics ซึ่งว่าด้วยการนำเอาเทคโนโลยีสารสนเทศมาสนับสนุนงานวิจัยด้าน translational research ซึ่งเป็นการวิจัยเพื่อนำความรู้ในห้องปฏิบัติการ (โดยมากมักเป็นงานวิจัยทาง basic science) มาแปลให้เกิดประโยชน์ต่อการบริการผู้ป่วยและงานวิจัยทางคลินิก หรือที่เราคุ้นเคยในวลีที่ว่า "from bench to bedside" นอกจากนี้ งานทาง translational research ก็ยังเกี่ยวข้องกับการสนับสนุนการนำเอาการปฏิบัติที่เป็นเลิศ (best practices) ที่เกี่ยวข้องกับงานทางการแพทย์และสาธารณสุข มาแปลเปลี่ยนให้เกิดประโยชน์จริงในชุมชนและสังคมในที่สุดครับ

ท้ายสุด การนำเทคโนโลยีสารสนเทศมาใช้เพื่อสนับสนุนงานด้านการศึกษา ซึ่งเรียกรวมๆ กันว่า education informatics ก็มีโอกาสทำการวิจัยได้มาก เช่น วิจัยเกี่ยวกับการนำเทคโนโลยีสารสนเทศมาช่วยในการเรียนการสอนนักศึกษาแพทย์ หรือนักศึกษาวิชาชีพอื่นๆ ทางการแพทย์ (ที่เราคุ้นเคยกันในชื่อว่า CAIs: computer-assisted intructions) การพัฒนาระบบคลังข้อสอบ การใช้คอมพิวเตอร์ช่วยในการวัดและประเมินผลทางการศึกษา และการนำเทคโนโลยีสารสนเทศมาช่วยจัดการความรู้ทางการแพทย์ ซึ่งก็จะเชื่อมโยงกับสาขาวิชาแพทยศาสตรศึกษา (medical education) การศึกษาของวิชาชีพอื่นๆ สาขาบรรณารักษศาสตร์ทางการแพทย์ (medical library science) และสาขาการจัดการความรู้ (knowledge management) ได้อีกด้วย

จะเห็นว่าโอกาสทางการวิจัยที่เกี่ยวข้องกับเวชสารสนเทศมีมากมาย และผมเชื่อว่าที่ผมกล่าวมานี้ยังมีหัวข้อวิจัยอีกมากมายที่น่าสนใจไม่ได้มีโอกาสกล่าวถึง ด้วยความที่งานวิจัยด้านเวชสารสนเทศ มี overlap กับสาขาวิชาอื่นมากมาย ท่านที่มีพื้นฐานจากวิชาชีพทางสุขภาพ ทางเทคนิค ทางการศึกษา หรือทางอื่นๆ และมีความสนใจงานวิจัยทางเวชสารสนเทศ ผมสนับสนุนให้ช่วยกันทำการวิจัยทางด้านนี้ครับ เพราะวิชานี้ยังเป็นวิชาใหม่ ยังต้องมีการพัฒนาองค์ความรู้อีกมาก แต่เป็นสาขาที่มีศักยภาพในการส่งเสริมสุขภาวะของประชาชนและสังคมสูงมากครับ